Gebouw

Citroëngarage, kathedraal van staal en glas

Autofabriek

Aan het begin van de jaren 1930 kocht André Citroën het terrein aan het IJzerplein. Het was de ideale plek voor zijn nieuwe autofabriek, die geruime tijd de grootste van Europa zou zijn. De locatie was heel goed zichtbaar en bereikbaar, vlak bij het kanaal en het historische centrum van Brussel.

In samenwerking met hun Franse collega Maurice-Jacques Ravazé, tekenden de Belgische architecten Alexis Dumont en Marcel Van Goethem een enorm complex van 16.500 m², voornamelijk opgebouwd uit glas, staal en beton, dat perfect in de modernistische tijdgeest paste. Naast deze materialen waren ook thema’s als openheid, transparantie, flexibiliteit, horizontaliteit, functionaliteit en lichtinval belangrijk in het ontwerp.

Een heel stratenblok

Het complex, dat bijna een heel stratenblok in beslag neemt, bestaat bij wijze van spreken uit een hoofd en een lichaam, namelijk de showroom die naar de stad gericht is en de werkplaatsen aan de kaaien en aan het kanaal. Het imago van het merk, de mens en de logistiek stonden centraal in de aandacht van André Citroën en zijn architecten.

De showroom op het kruispunt van het IJzerplein en de Willebroekkaai is een paleis van glas dat met opzet spectaculair is ontworpen, met een hoogte van 21 meter en een afgeronde vliesgevel die zich uitstrekt van de begane grond tot het dak. De gevel wordt verticaal gestructureerd door ovale zuilen die de rankheid van deze echte ‘kathedraal van licht en ruimte’ benadrukken en afgewerkt met een horizontale band die boven de gevel uitsteekt.

In het begin bestond de showroom alleen uit een benedenverdieping met een marmeren vloer, een gebogen plafond en indirecte elektrische verlichting. Het licht moest een belangrijke rol spelen bij de promotie van het merk en moest bijdragen aan de iconische uitstraling van het gebouw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw eerst in beslag genomen door het Duitse leger en vervolgens door de Britse troepen. Daarna kreeg het zijn originele bestemming terug en werden bijkomende verdiepingen toegevoegd om de oppervlakte voor de garageactiviteiten te vergroten.

Kennis en technische vaardigheid

In het hart van het gebouw lag de gigantische werkhal, die in het begin alle activiteiten bevatte, zoals kantoren, montage- en reparatieruimte, benzinestation en opslagruimte. De wagens werden ter plaatse geassembleerd en meteen tentoongesteld in de showroom.

Terwijl de showroom de aandacht vestigt op het afgewerkte product, leggen de werkplaatsen het accent op de productiviteit en de productieprocessen. De architectuur onderstreept het belang van het daglicht voor het werk van de arbeiders. En de constructie straalt kennis en technische vaardigheid uit.

Het meest opvallende element is het ingenieuze dak dat op metalen vakwerkstaanders steunt, verbonden via elegante klinknagelbalken. Het is voorzien van vensters die een natuurlijk bovenlicht in de werkplaatsen laten vallen en van een glazen vliesgevel van beneden tot boven die de hele omtrek van het gebouw bestrijkt.

Voorloper in zijn tijd

Het gebouw heeft vier (hoofd)ingangen in het verlengde van de noord-zuidas en van de oost-westas. In de werkplaatsen wordt de noord-zuidas benadrukt door een hogere rij van vakwerkstaanders, die loodrecht op de andere travees staan. Dit is de verbinding met de showroom. Op tekeningen en foto’s uit die tijd kun je zien dat deze verbinding was voorzien van een glazen paneel van een indrukwekkende omvang. In het verlengde hiervan ligt de zuidelijke ingang aan het IJzerplein. In het originele ontwerp van het gebouw was er dus een open zicht van de showroom naar de werkplaatsen en omgekeerd.

De oost-westas is een secundaire as, waarvan de ingangen worden gekenmerkt door de buiging van de gevels naar de binnenkant in de richting van de deuren. Een ‘binnenstraat’ maakt verbinding tussen de Willebroekkaai en het kanaal. De transparantie is optimaal en de visuele interactie met het water is een realiteit.

André Citroën was een voorloper in zijn tijd, niet alleen in het type gebouw dat hij wilde, maar ook in de methode en de snelheid van de constructie. Alle steunbalken zijn van tevoren vervaardigd in de fabriek, zodat de metalen structuur als een kaartenhuis in amper drie weken kon worden opgezet. Het verhaal gaat dat de installatie van de vliesgevel en de binneninrichting klaar was in de drie weken die erop volgden ...